Forty otwierają bramy. Dni Twierdzy Kraków 19–20 września

Zwiedzanie niedostępnych na co dzień wnętrz, spacery historyczne i przyrodnicze, rodzinna gra terenowa, prelekcje, piknik oraz ognisko w zabytkowym forcie – tak zapowiada się weekend 19–20 września w ramach Dni Twierdzy Kraków. W programie znalazło się łącznie 29 pozycji, odbywających się w różnych częściach miasta. Wszystkie wydarzenia są bezpłatne, ale na część z nich obowiązują wcześniejsze zapisy.

Dni Twierdzy Kraków pozwalają poznać nie tylko same forty, ale także rozległe zaplecze dawnego systemu obronnego miasta: obiekty aprowizacyjne, kawerny, tereny zielone, relikty fortyfikacji oraz dawne lotnisko Rakowice-Czyżyny. Weekendowy program rozpocznie się w sobotę rano na Bodzowie, a zakończy w niedzielę wieczornym spacerem po historycznym lotnisku.

Sobota, 19 września. Forty, kawerny, gra terenowa i ognisko

Godz. 9.00–11.00 – zielone dziedzictwo Fortu 53 Bodzów

Pierwszym wydarzeniem będzie spacer terenowy po wzgórzu Solnik i otoczeniu Fortu 53 Bodzów. Jego tematem będzie zieleń forteczna, przyroda oraz ochrona cennych siedlisk, które rozwinęły się w sąsiedztwie dawnych umocnień.

Spacer poprowadzi dr Bożena Kotońska-Szwagrzyk, biolog i botanik z Zarządu Zieleni Miejskiej w Krakowie. Uczestnicy dowiedzą się, w jaki sposób pielęgnowana jest roślinność na terenach dawnej twierdzy oraz jak można jednocześnie chronić historyczny krajobraz i przyrodę.

Jednym z punktów spaceru będzie miejsce prowadzenia wypasu owiec i kóz w ramach projektu „Kozy na wypasie – zielone kosiarki w Krakowie”. Zwierzęta pomagają ograniczać zarastanie otwartych terenów i wspierają zachowanie muraw kserotermicznych.

Zbiórkę wyznaczono przy wiacie wypoczynkowej w Miejscu Widokowym Uroczysko Kostrze przy ul. Pustelnia 6. Limit wynosi 20 osób. Według oficjalnego kalendarza lista uczestników jest już zamknięta.

Godz. 9.00–11.00 – zwiedzanie Fortu 53 Bodzów

Równolegle odbędzie się historyczne zwiedzanie Fortu 53 Bodzów prowadzone przez dr. Krzysztofa Wielgusa. Uczestnicy poznają układ umocnień, zachowane elementy obiektu i znaczenie fortu w systemie obronnym Krakowa.

Fort powstał w 1887 roku jako prowizoryczne dzieło ziemno-drewniane. Wypełniał rozległą przestrzeń pomiędzy fortami Borek i Skała. W latach 1913–1914 został przebudowany na obiekt stały.

Miejscem spotkania również będzie Uroczysko Kostrze przy ul. Pustelnia 6. Na tę grupę nie ma już wolnych miejsc.

Godz. 10.00–11.30 – prelekcja w Forcie 49 ¼ Grębałów

W Forcie Grębałów odbędzie się kolejne spotkanie z cyklu „Fort Grębałów – świadek dziejów – opowiada”. Tematem wykładu będzie wielki pożar Krakowa, który trwał od 18 do 26 lipca 1850 roku.

Prelekcję poprowadzi Waldemar Brzoskwinia. Spotkanie organizuje Ognisko TKKF „Przyjaciel Konika”, które od 1988 roku ma swoją siedzibę w zabytkowym forcie.

Godz. 11.00–13.00 – Muzeum Armii Krajowej i dawne Zakłady Aprowizacji

Uczestnicy zwiedzania Muzeum Armii Krajowej przy ul. Wita Stwosza 12 spojrzą na budynek przede wszystkim jako na element dawnego zaplecza Twierdzy Kraków.

Muzeum mieści się na terenie dawnych Zakładów Aprowizacji, które odpowiadały za zaopatrywanie garnizonu. Podczas spotkania przedstawiona zostanie pierwotna funkcja kompleksu oraz jego znaczenie dla działania całego systemu obronnego miasta. Na to wydarzenie nie ma już wolnych miejsc.

Godz. 11.15–13.00 – druga tura na Bodzowie

Na wzgórzu Solnik równolegle rozpoczną się dwa kolejne wydarzenia: zwiedzanie Fortu 53 Bodzów z dr. Krzysztofem Wielgusem oraz spacer poświęcony zieleni fortecznej prowadzony przez dr Bożenę Kotońską-Szwagrzyk.

Obie grupy wyruszą z terenu Fortu 53 Bodzów, ale obowiązują na nie oddzielne zapisy. Zwiedzanie historyczne jest już w pełni zarezerwowane. Dostępność miejsc na spacer przyrodniczy należy sprawdzić bezpośrednio przed wydarzeniem.

Godz. 11.30–15.30 – gra terenowa „Złam szyfr” w Forcie 52a Jugowice

Jedną z najciekawszych rodzinnych propozycji będzie gra terenowa w Forcie 52a Jugowice przy ul. Fortecznej 28. Uczestnicy będą szukać wskazówek, rozwiązywać zagadki i otwierać skrzynki zabezpieczone zakodowanymi kłódkami.

Gra rozpocznie się na terenie zielonym wokół fortu, a następnie przeniesie do jego wnętrz i na znajdujące się tam wystawy. Informacje zdobywane na kolejnych etapach pozwolą ustalić kod otwierający tajemniczą skrzynkę. W każdej turze przewidziano nagrody dla trzech osób, które jako pierwsze rozwiążą zadanie.

Zaplanowano cztery godzinne tury:

• godz. 11.30–12.30 – tura czarna,
• godz. 12.30–13.30 – tura czerwona,
• godz. 13.30–14.30 – tura zielona,
• godz. 14.30–15.30 – tura niebieska.

Nie obowiązuje limit wieku, jednak osoby niepełnoletnie muszą uczestniczyć pod opieką dorosłego. W przypadku dziecka i opiekuna wystarczy jedno zgłoszenie. Na każdą turę prowadzone są oddzielne zapisy.

Godz. 12.00–14.00 – Fort 49 Krzesławice

W południe rozpocznie się zwiedzanie Fortu 49 Krzesławice na os. Na Stoku 27b. Oprowadzanie poprowadzą przewodnicy ze Stowarzyszenia Miłośników Starych Fortyfikacji Rawelin.

Fort powstawał w latach 1882–1887 jako jednowałowy fort artyleryjski. Bronił traktu sandomierskiego, a później także linii kolejowej prowadzącej do Kocmyrzowa. w tej chwili wyremontowane koszary zajmuje Młodzieżowy Dom Kultury „Fort 49” Krzesławice.

Jest to również miejsce pamięci. W latach 1939–1941 Niemcy dokonywali w fortecznych fosach egzekucji. Zamordowano tam około 440 Polaków.

Zapisy na zwiedzanie prowadzone są przez Stowarzyszenie Rawelin.

Godz. 14.30–16.30 – Kawerna Wielkanoc

Dr Krzysztof Wielgus poprowadzi spacer po kawernie Wielkanoc, związanej z systemem obronnym Twierdzy Kraków. Uczestnicy poznają przeznaczenie podziemnego obiektu oraz jego historię. W programie przewidziano również prezentację filmu poświęconego krakowskim kawernom.

Miejsce spotkania znajduje się przy wiacie na terenie Uroczyska Kostrze, przy ul. Pustelnia 6. Organizatorzy zamknęli już listę uczestników.

Godz. 15.00–20.00 – Dzień Otwarty Fortu 53a Winnica

Przez pięć godzin Fort 53a Winnica przy ul. Winnickiej 61 będzie można zwiedzać samodzielnie. Obiekt powstał w latach 1898–1899 jako międzypolowy fort pancerny obrony bliskiej. Jego konstrukcję dostosowano do skalistego wzgórza Winnica.

Fort otacza głęboka fosa wykuta w wapiennej skale. Zachowały się między innymi dwukondygnacyjne koszary, dwie artyleryjskie wieże pancerne oraz kopuła obserwacyjna.

Wstęp na Dzień Otwarty nie wymaga wcześniejszej rejestracji.

Godz. 15.00 i 17.00 – zwiedzanie Fortu Winnica z przewodnikiem

Osoby, które chcą dokładniej poznać historię i konstrukcję obiektu, będą mogły skorzystać z dwóch tur oprowadzania. Spacery poprowadzą przewodnicy ze Stowarzyszenia Rawelin.

Pierwszą grupę zaplanowano na godz. 15.00, drugą na godz. 17.00. Na oprowadzania obowiązują oddzielne rezerwacje, a liczba miejsc jest ograniczona.

Godz. 16.00 – „Galicyjskie twierdze: Kraków i Przemyśl”

W Forcie 52a Jugowice, gdzie działa w tej chwili Muzeum i Centrum Ruchu Harcerskiego, odbędzie się prelekcja dr. Zbigniewa Moszumańskiego zatytułowana „Galicyjskie twierdze: Kraków i Przemyśl”.

Spotkanie będzie okazją do porównania dwóch najważniejszych austro-węgierskich zespołów fortecznych na ziemiach polskich oraz ich znaczenia militarnego.

Godz. 17.00–20.00 – ognisko w Forcie Winnica

Sobotni program zakończy wspólne ognisko w Forcie 53a Winnica. Organizatorzy zapewnią ognisko i kije do pieczenia, natomiast uczestnicy powinni zabrać własny prowiant.

Będzie to również okazja do rozmowy z przewodnikami, rekonstruktorami i miłośnikami historii Twierdzy Kraków. Na ognisko nie trzeba się wcześniej zapisywać.

Szczegółowy sobotni program i aktualna dostępność miejsc znajdują się w oficjalnym kalendarzu wydarzeń na 19 września.

Niedziela, 20 września. Piknik, obserwatorium i historia lotnictwa

Godz. 10.00–12.00 – Fort 49 ¼ Grębałów

Niedzielny program rozpocznie zwiedzanie Fortu 49 ¼ Grębałów. Od 1988 roku mieści się tutaj Ognisko TKKF „Przyjaciel Konika”. Uczestnicy poznają historię fortyfikacji, jej zachowane elementy oraz współczesne wykorzystanie obiektu.

Na tę turę, zgodnie z informacją zamieszczoną w oficjalnym kalendarzu, nie ma już wolnych miejsc.

Godz. 11.00 – Fort 49 ½a Mogiła

O godz. 11.00 rozpocznie się zwiedzanie Fortu 49 ½a Mogiła przy ul. Igołomskiej 7. To jeden z obiektów wschodniej części pierścienia Twierdzy Kraków.

Choć krajobraz wokół fortu został w XX wieku mocno przekształcony w związku z budową kombinatu metalurgicznego i rozwojem Nowej Huty, sam obiekt przez cały czas pozostaje ważnym świadectwem dawnego systemu obronnego miasta.

W kalendarzu wydarzenie widnieje pod datą 20 września. W jego szczegółowym opisie znalazła się omyłkowo data 20 października.

Godz. 11.00–17.00 – rodzinny piknik w Forcie 48a Mistrzejowice

Fort 48a Mistrzejowice przy os. Piastów 56E stanie się miejscem sześciogodzinnego pikniku rodzinnego organizowanego wspólnie z Radą Dzielnicy XV Mistrzejowice.

W programie przewidziano atrakcje dla całych rodzin oraz możliwość poznania historii fortu. Udział w pikniku nie wymaga wcześniejszej rejestracji.

Fort Mistrzejowice powstał w latach 1895–1897. Wraz z Fortem 49a Dłubnia zamykał przestrzeń pomiędzy Batowicami i Zesławicami. Był fortem pancernym przeznaczonym do obrony bliskiej.

Godz. 11.00, 13.00 i 15.00 – trzy tury zwiedzania Fortu Mistrzejowice

W trakcie pikniku odbędą się trzy spacery z przewodnikiem. Poprowadzi je Tomasz Jamróz Piłsudski. Uczestnicy poznają układ fortu, jego historię i najważniejsze zachowane elementy.

Oprowadzania zaplanowano:

• godz. 11.00–12.30,
• godz. 13.00–14.30,
• godz. 15.00–16.30.

Na te spacery nie są wymagane wcześniejsze zapisy.

Godz. 11.30 i 13.30 – Fort 38 Skała

Dwie grupy odwiedzą Fort 38 Skała przy ul. Orlej 171. Od 1953 roku obiekt jest siedzibą Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. To jedno z miejsc, w których historia militarna bezpośrednio łączy się ze współczesną działalnością naukową.

Pierwsze zwiedzanie rozpocznie się o godz. 11.30, drugie o godz. 13.30. Każda tura potrwa około dwóch godzin. Liczba miejsc jest ograniczona, a na pierwszą grupę zapisy zostały już zamknięte.

Godz. 13.00–16.00 – śladami Fortu 15 Pszorna

Dr inż. arch. Krzysztof Wielgus poprowadzi trzygodzinny spacer śladami Fortu 15 Pszorna. Obiekt powstał w latach 1864–1869 jako fort reditowy, którego zadaniem była obrona traktu lubelskiego.

W latach 50. XX wieku fort został przecięty podczas budowy dzisiejszej al. Jana Pawła II. Uczestnicy spróbują odczytać dawny układ fortyfikacji w krajobrazie Parku Lotników Polskich i zobaczą relikty zachowane po obu stronach alei.

Druga część spotkania odbędzie się w Muzeum Lotnictwa Polskiego. Grupa odwiedzi wystawę „Skrzydła Wielkiej Wojny”, prezentującą samoloty z okresu I wojny światowej. Lista uczestników jest już pełna.

Godz. 14.00–15.30 – Fort 52a Jugowice

Dr Wacław Szczepanik poprowadzi oprowadzanie po Forcie 52a Jugowice przy ul. Fortecznej 28. Uczestnicy wejdą do autentycznie zachowanych wnętrz ponadstuletniego fortu pancernego, należącego niegdyś do południowego pierścienia obronnego Krakowa.

Spacer poprowadzi jeden z kuratorów wystawy stałej „Fort Jugowice. Dziedzictwo miejsca”. Opowie nie tylko o militarnej historii obiektu, ale także o ludziach związanych z twierdzą i cywilnym dziedzictwie okolic. Na wydarzenie obowiązują zapisy.

Godz. 14.00–16.00 – Fort Bielany

Kolejną propozycją będzie zwiedzanie Fortu Bielany przy ul. Kruczej. Oprowadzanie poprowadzą przewodnicy ze Stowarzyszenia Rawelin.

Fort Bielany był ostatnim fortem zbudowanym w ramach Twierdzy Kraków. Powstał w latach 1912–1914 na wzgórzu nad Wisłą. Jest jedynym krakowskim fortem o rozproszonym układzie. Jego zadaniem było między innymi zabezpieczenie podejścia doliną Wisły oraz ochrona krakowskich wodociągów.

Pierwotnie obiekt wyposażony był w kopułę pancerną dla karabinów maszynowych. Element ten został później wycięty w celu odzyskania staliwa. Liczba uczestników zwiedzania jest ograniczona.

Godz. 16.30–18.30 – dawne lotnisko Rakowice-Czyżyny

Weekendowy program zakończy spacer po terenie dawnego lotniska Rakowice-Czyżyny. Poprowadzi go Mateusz Drożdż.

Lotnisko powstało w 1912 roku na terenie podkrakowskiej wsi Rakowice jako część rozwoju lotnictwa Austro-Węgier. Początkowo zajmowało około 55 hektarów. Znajdowały się tam hangary, budynek oficerski oraz zaplecze techniczne. Później kompleks rozbudowano między innymi o koszary, park, korty tenisowe i halę balonową.

Po odzyskaniu niepodległości właśnie tutaj utworzono pierwszą polską jednostkę lotniczą. Podczas spaceru uczestnicy poznają pozostałości dawnego lotniska i jego znaczenie dla rozwoju polskiego lotnictwa. Lista uczestników została już zamknięta.

Pełny niedzielny harmonogram znajduje się w oficjalnym kalendarzu wydarzeń na 20 września.

Udział jest bezpłatny, ale nie wszędzie można wejść bez rezerwacji

Wszystkie opisane wydarzenia są bezpłatne. Na wiele spacerów, zwiedzań i gier terenowych obowiązują jednak wcześniejsze zapisy. Część list została już zamknięta, natomiast dostępność pozostałych miejsc może zmieniać się choćby w dniu wydarzenia, gdy uczestnicy odwołują swoje rezerwacje.

Bez wcześniejszych zapisów można uczestniczyć między innymi w Dniu Otwartym i ognisku w Forcie Winnica, rodzinnym pikniku w Forcie Mistrzejowice oraz zaplanowanych tam turach zwiedzania. Przed wyjazdem warto ponownie sprawdzić oficjalny kalendarz Dni Twierdzy Kraków