Rezerwat Archeologiczny w Kaliszu-Zawodziu

Zdjęcie: fot. Materiały prasowe Muzeum Okręgowe w Kaliszu

Krótka informacja kronikarza to prawdopodobnie pierwsza wzmianka o kaliskim grodzie. Miejsce to niewątpliwie przez dziesiątki lat budziło ciekawość mieszkańców. Niestety, dla wielu było również źródłem pozyskiwania kamienia czy drewna.

Pierwszym badaczem, który na poważnie zainteresował się grodziskiem na Zawodziu, był archeolog profesor Włodzimierz Demetrykiewicz z Krakowa.

W 1903 roku odkrył pozostałości romańskiego kościoła – kolegiaty św. Pawła. Wokół reliktów świątyni odnalazł fragmenty ceramiki, zwęglone belki i kości zwierząt.

Przedromański kościół

Przez wiele lat grodzisko, podobnie jak wiele innych tego typu, nazywani „Szwedzkimi górami”, o czym wspominał m.in. Ignacy Baranowski [Kalisz, „Zarys dziejów”, 1935]:

„W pomroce i w niepamięci giną początki Kalisza. […]. Wśród niedostępnych błot nadprośniańskich, na południe od dzisiejszego miasta, tam, gdzie leży w tej chwili wieś Stare Miasto, znajdował się pierwotnie Kalisz. Był on wówczas charakterystycznym słowiańskim grodziskiem, ślady nasypisk którego do dnia dzisiejszego przetrwały pod nazwą Szwedzkich gór. W pośrodku grodziska kaliskiego wznosił się drewniany dworzec książęcy, a nieopodal murowana romańska kolegiata Świętego Pawła […]. Do grodziska kaliskiego tuliło się z drzewa zbudowane podgrodzie, dając przytułek napływającej ludności rzemieślniczej i kramarskiej”.

Pierwsze zorganizowane badania archeologiczne rozpoczęto w 1958 roku pod kierunkiem Krzysztofa Dąbrowskiego z Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Podczas wykopalisk pozyskano liczne zabytki, m.in. kości zwierząt i fragmenty ceramiki. Odkryto również fragmenty umocnień grodu, wieży obronnej i fundamenty romańskiej kolegiaty.

W apsydzie kościoła odnaleziono drewniane relikty, które archeolodzy uznali za pozostałości grobów Mieszka Młodszego i Mieszka III Starego. Jednak podczas kolejnych badań (1982–1992) odnaleziono kolejne elementy konstrukcji również w nawie kolegiaty. Zidentyfikowano je jako pozostałości pierwszego kaliskiego kościoła, datowanego na koniec X lub początek XI wieku. Była to niewielka świątynia zbudowana na planie zbliżonym do kwadratu, z prezbiterium przylegającym od wschodu. Kościół uległ zniszczeniu w wyniku pożaru.

Kolegiata św. Pawła

Dzięki korzystnemu położeniu ośrodek kaliski rozwinął się w drugiej połowie XII wieku. Zgodnie z testamentem Bolesława Krzywoustego, Kalisz wraz ze wschodnią Wielkopolską należał do dzielnicy senioralnej. Po przegranej wojnie z braćmi Władysław II Wygnaniec musiał uciekać z kraju, a tereny te przyłączono do ziem podległych Mieszkowi III Staremu.

Z fundacji tego księcia, prawdopodobnie na początku drugiej połowy XII wieku, w miejscu spalonej drewnianej świątyni wzniesiono romański kościół św. Pawła. Zbudowany został na planie prostokąta o wymiarach nawy około 17 na 15 metrów, z przyległą od zachodu wieżą. Pod koniec XII stulecia został przebudowany, a zniszczeniu uległ prawdopodobnie podczas krzyżackiego najazdu w 1331 roku.

Warto wspomnieć, iż w pobliżu grodziska stoi drewniany kościół pw. św. Wojciecha. Obecna świątynia pochodzi z 1798 roku. Wcześniej w jej miejscu znajdował się inny drewniany kościół, wzniesiony w XIII lub najwcześniej w XII wieku. Przez wiele lat uważano go za najstarszy kościół w Kaliszu. Zmieniło się to po odkryciu drewnianych reliktów pod pozostałościami romańskiej kolegiaty.

Obecna świątynia posiada w większości barokowe wyposażenie, ale znajduje się w niej również romańska kropielnica z piaskowca, pochodząca prawdopodobnie z nieistniejącej kolegiaty św. Pawła. Podczas badań archeologicznych w 1958 roku natrafiono na liczne pochówki wokół kościoła. Znaleziono również romańską płytę utożsamianą z płytą nagrobną Mieszka III Starego.

Rezerwat archeologiczny

W 1995 roku na Zawodziu otwarto rezerwat archeologiczny. Wówczas powstał też pierwszy budynek – bramny, przeznaczony na wystawę obejmującą plansze przedstawiające gród, makiety i repliki przedmiotów odkrytych podczas wykopalisk. Kilkanaście lat później, w czerwcu 2008 roku, za kwotę 6 milionów złotych zrekonstruowano częściowo zabudowę dawnego grodu. Powstały wówczas fragmenty umocnień: brama wjazdowa z palisadą, drewniana wieża obronna, wały skrzyniowe, a także odtworzono przyziemie kolegiaty św. Pawła i zbudowano siedem drewnianych chat.

Chaty te różnią się między sobą i nawiązują do dawnych funkcji oraz mieszkańców grodu. Znajdują się wśród nich dom komesa, czyli zarządzającego w imieniu księcia, a także chaty rymarza, wdowy tkaczki, kowala, garncarza, rycerza oraz chata służebna.

W 2008 roku na teren rezerwatu przeniesiono też tzw. białą chatę – drewniany dom jednotraktowy z końca XVIII wieku. W jego wnętrzu prezentowana jest wystawa etnograficzna. Ekspozycję uzupełniają zrekonstruowany kamienny kurhan, łodzie dłubanki, makiety grodu i kolegiaty św. Pawła.

W rezerwacie odbywa się wiele wydarzeń, m.in. Jarmark Archeologiczny, który w tym roku zorganizowano po raz 31. W rezerwacie można spotkać kozy, owce i osiołka.