Zmarł prof. Andrzej Elżanowski. Naukowiec, bioetyk i obrońca zwierząt

1 tydzień temu

9 września 2026 roku zmarł prof. dr hab. Andrzej Elżanowski – zoolog, paleontolog i bioetyk. Przewodnik obrońców zwierząt. Miał 76 lat.

Prof. Elżanowski przez dziesięciolecia zajmował się naukowo ewolucją ptaków, w szczególności ptakami mezozoicznymi. Wspólnie z niemieckim paleontologiem Peterem Wellnhoferem pracował m.in. nad pokrewieństwem ptaków z teropodami – grupą dinozaurów, z której wywodzą się współczesne ptaki. Jego działalność naukowa obejmowała również badania nad anatomią i ewolucją tej grupy zwierząt.

Był związany z Uniwersytetem Warszawskim, a wcześniej także z innymi polskimi i zagranicznymi ośrodkami naukowmi. Jego kariera obejmowała również pobyty badawcze w Stanach Zjednoczonych i Niemczech.

Drugim ważnym obszarem działalności prof. Elżanowskiego była bioetyka i ochrona zwierząt. Nie ograniczał się do pracy naukowej – przez lata uczestniczył w pracach instytucji zajmujących się etycznymi aspektami wykorzystywania zwierząt, współtworzył rozwiązania prawne i brał udział w publicznej debacie na temat ich ochrony.

W latach 1999–2003 był członkiem pierwszej kadencji Krajowej Komisji Etycznej ds. Doświadczeń na Zwierzętach. Według informacji Uniwersytetu Warszawskiego przyczynił się wówczas do wprowadzenia w Polsce skali inwazyjności doświadczeń na zwierzętach. Kierował również kampanią, która doprowadziła do przyjęcia w 2005 roku ustawy regulującej doświadczenia na zwierzętach i wzmacniającej kompetencje komisji etycznych.

Elżanowski był jednym z wiodących współautorów projektu nowelizacji ustawy o ochronie zwierząt z 2010 roku. W latach 2012–2014 kierował kampanią przeciwko ubojowi rytualnemu bez ogłuszania. Krytycznie wypowiadał się również na temat przemysłowej hodowli zwierząt, polowań oraz wykorzystywania zwierząt w doświadczeniach naukowych.

Był także przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Etycznego. W swojej działalności publicznej zajmował się etycznymi konsekwencjami relacji człowieka z innymi gatunkami oraz statusem zwierząt w prawie i społeczeństwie.

Jego zaangażowanie nie ograniczało się do instytucji naukowych i prac legislacyjnych. Prof. Elżanowski uczestniczył również w wydarzeniach organizowanych przez środowiska zajmujące się prawami zwierząt. Był jednym z mówców podczas Marszu Wyzwolenia Zwierząt w Warszawie. Zabierał głos podczas wydarzenia, którego uczestnicy protestowali przeciwko krzywdzeniu zwierząt i promowali idee ich ochrony oraz weganizmu.

Czytaj: > Zwierzęta nie mają głosu – my mówimy w ich imieniu. Marsz Wyzwolenia Zwierząt w Warszawie.

6 września 2025 roku ponownie wystąpił podczas Marszu Wyzwolenia Zwierząt w Warszawie. W swoim przemówieniu zwracał uwagę m.in. na potrzebę poprawy jakości przepisów dotyczących ochrony zwierząt oraz na znaczenie wiarygodnego przekazu formułowanego przez ich obrońców.

Aktywność publiczna uczonego trwała do ostatnich miesięcy. 25 kwietnia 2026 roku uczestniczył w proteście przeciwko targom myśliwskim Hunt Expo w Krakowie. W swoim wystąpieniu sprzeciwiał się m.in. próbom zniesienia zakazu udziału dzieci w polowaniach, argumentując, iż kontakt dzieci z polowaniem i przemocą wobec zwierząt może prowadzić do jej normalizacji. Krytykował także współczesne łowiectwo i działania zmierzające do zwiększenia udziału dzieci w polowaniach. Fundacja „W Imię Zwierząt”, relacjonując to wydarzenie, przypomniała jego wieloletni udział w działaniach dotyczących ochrony zwierząt i zmian w prawie.

Po śmierci badacza w internecie pojawiło się wiele przejmujących i czułych wpisów jemu poświęconych. Oto kilka z nich:

Compassion Polska

Profesor był dla nas nie tylko ogromną inspiracją, ale także nauczycielem. Często siedzieliśmy obok siebie w parlamencie, gdzie Profesor powstrzymywał słowne ataki na aktywistów walczących o prawa zwierząt i prowadził merytoryczne, a zarazem zdecydowane dyskusje z przedstawicielami wielkiego przemysłu rolnego.

Ptasi Patrol Fundacji Noga w Łapę

Panie Profesorze, Pana niespodziewane odejście pozostawia w nas dojmującą pustkę. Podobno nie ma ludzi niezastąpionych, ale to nie jest o Panu. W świecie pełnym relatywizmu i partykularnych interesów był Pan przewodnikiem na drodze do lepszego, sprawiedliwego świata, rządzonego nie przez przemoc, ale przez szacunek i empatię. Obiecujemy przez cały czas podążać tą drogą.

W imieniu zwierząt i przyrody – głosem adwokatki

Andrzej dla wielu osób był autorytetem z ogromną charyzmą. Swoich przeciwników zwykle miażdżył wiedzą i precyzją wywodu. Jest absolutnie niezastępowalny. Poważny, z prezencją, wyrazistym tonem głosu. To jest strata historyczna, nieodwracalna nikim i niczym.

Inicjatywa – Uwaga Polowanie

Podczas Marszu Wyzwolenia Zwierząt w 2025 roku, profesor zaznaczał jak bardzo potrzebna jest zmiana polityczna w kwestii praw zwierząt, ich silna reprezentacja w postaci grup eksperckich oraz w obszarze legislacyjnym. Fragment z wystąpienia: „Postęp w wyzwalaniu zwierząt zależy od podniesienia ich statusu prawnego tzn. przynajmniej wprowadzenia do konstytucji dobrostanu zwierząt jako wartości chronionej. Jest to trudne wyzwanie, do którego niezbędna jest kolektywna ekspertyza i oparty na niej autorytet. Idealnie powinien powstać społeczny komitet ds. prawnej ochrony praw zwierząt”.

Kastrujemy Bezdomność – Koalicja na Rzecz Walki z Bezdomnością Zwierząt

Dane nam było spotykać Pana Profesora w Sejmie, podczas obrad komisji poświęconych ochronie zwierząt. Widzieliśmy Go, słuchaliśmy Jego wystąpień, czasem wymienialiśmy kilka słów. I mieliśmy to niezwykle ważne poczucie, iż w tej trudnej walce nie jesteśmy sami.

Marcelina Derkacz

Opowiadał o zoologii i doznaniowości zwierząt. Z wielką wrażliwością wspominał uratowane osierocone dzikie szczurki, u których obserwował empatię i wzajemne wsparcie w stadzie. Bez wahania krytykował cały system hodowli przemysłowej, nie eufemizując, tylko mówiąc wprost, nazywając okrucieństwo po imieniu. Jego wykłady były nie tylko ogromną dawką wiedzy, ale też aktywizmem samym w sobie. Właśnie ze względu na szczerość i wyraźne osobiste zaangażowanie w każdy temat. A takich odważnych osób zwierzęta bardzo potrzebują.

Azyl dla Świń „Chrumkowo”

Od 1983 roku był wegetarianinem, a od 2013 roku weganinem. Uważał, iż hodowla zwierząt i ich eksploatacja jest pozbawiona jakichkolwiek norm etycznych. Dziś, kiedy żegnamy człowieka, który poświęcił ogromną część swojego życia zwierzętom, warto przypomnieć jego najważniejsze przesłanie: Nie wystarczy mówić, iż kochamy zwierzęta. Musimy zacząć traktować je jako istoty mające własne życie, własne interesy i własną wartość.

Animal Helper

Nie był łatwym rozmówcą. Nie bawił się w dyplomację. Ale to właśnie dzięki takim ludziom – bezkompromisowym, upartym, niewygodnym – zwierzęta w Polsce mają dziś choć trochę silniejszy głos. Dziękujemy, Panie Profesorze.

Andrzej Elżanowski urodził się 21 stycznia 1950 roku w Przasnyszu. W 1972 roku ukończył zoologię na Uniwersytecie Warszawskim, a w 1979 roku uzyskał stopień doktora. Habilitował się w 1996 roku na Uniwersytecie Wrocławskim, natomiast w 2003 roku otrzymał tytuł profesora nauk biologicznych.